Ata-baba Fındığı

Ata-baba fındığı Azərbaycanın qədim fındıq sortudur. Bu ad yerli dialektdə “atadan oğula ötürülən” mənasını verir. Spesifik sortdur, ölkənin şimal hissəsində – Qafqaz dağlarının cənub yamaclarında, Qəbələ və Qax rayonları arasındakı arealda yayılmışdır. Ərazi türklər, udilər, ləzgilər və gürcülərdən ibarət etnik, mədəni müxtəlifliklə xarakterizə olunur. Dağ ətəklərinin mülayim iqlimi, su ehtiyatları Azərbaycanın kənd əhalisi üçün vacib gəlir mənbəyi olan fındıq təsərrüfatlarının inkişafına kömək etmişdir. Bu ərazidə, yerli mədəniyyətlə möhkəm əlaqənin təzahürü kimi hər kiçik fermerin bir neçə fındıq ağacı var. 

Ata-baba sortu açıq-qəhvəyi rənglidir, onun sərt qabığı yuvarlaq formaya malikdir. Çəkisi təxminən 2.5 qramdır, yağ tərkibi 68%-ə qədərdir, çox yağlıdır, şirin dadı var. Fındıq bitkiləri kolda 4 metr hündürlüyə qədər böyüyə bilər, lakin bağlarda onun yığımını asanlaşdırmaq üçün, 2.5 metr hündürlüyündə saxlanılır. Meyvələr, ümumiyyətlə, 3-6 fındıqdan ibarət qruplarda fındığın uzunluğundan iki dəfə çox olan bir qabıqda cücərir. Ənənəvi olaraq, düzgün böyümələri üçün, bir fındıq kolu digərindən uzaq məsafədə əkilir. İlk illərdə becərmə qulluğu çox sadədir: əsasən ağacların altındakı sahəni təmiz saxlamaq, dincə qoyulduğu dövrdə üzvi maddələri zənginləşdirmək üçün torpağa düşmüş yarpaqların paylanmasını təmin etmək lazımdır. Hər 2 və ya 3 ildən bir qışda dincə qoyulduğu zaman rütubətin artmaması üçün yarpaqların kifayət qədər havalandırılması təmin edilir, bir qədər budama aparılır. Budama sayəsində yeni əkin üçün fidanlar əldə olunur, qalan ağac isə həm taxta əşyaların isidilməsi, həm də satışı üçün istifadə olunur.

Fındıq avqustun sonundan etibarən, yerə düşməyə başlayan zaman yetişir. Lakin yığım sentyabr ayının sonlarında başlayır: ənənəvi olaraq ağaclar əllə yüngülcə silkələnir və meyvələrin düşməsinə imkan yaradılır. Bəzi istehsalçılar onları toplamaq üçün torlardan istifadə edir, digərləri isə meyvələri birbaşa yerdən yığırlar. Yığıldıqdan sonra fındıqlar təmizlənir, təxminən 15 gün kölgədə qurudulur. Sonra isə sağlam meyvələr deformasiyaya uğramış və ya həddindən artıq balaca olanlardan ayrılır. Fındıqlar möhkəm qabığı sayəsində yaxşı qalır. Qışda vacib qida mənbəyi hesab olunur. Bundan əlavə, onun qabıqlardan odun əvəzinə yanacaq kimi də istifadə edilir.

Azərbaycan fındığı dünya bazarına 1930-cu illərdə Zaqatalada (Qəbələ və Qax rayonları ilə birlikdə) tam təchiz edilmiş qoz-fındıq emalı fabrikinin tikilməsi ilə daxil oldu. Azərbaycan dünyanın ən vacib istehsalçı ölkələrindən birinə çevrilməyə başladıqca, yerli sortlar, daxili istifadə istisna, kommersiya əhəmiyyətini itirməyə başladı. Beləliklə, kiçik miqyaslı istehsalçılar yerli istehsala dair suverenliklərinin bir hissəsini itirdilər, məhsulu emal sənayesi və ixracı üçün kütləvi istehsal edən yerli tacirlərə satmağa başladılar. Prezidium hələ də qədim fındıq çeşidini yetişdirən kiçik miqyaslı istehsalçıları dəstəkləmək və məhsullarına layiq olduğu dəyəri almalarına kömək etmək məqsədi daşıyır. Prezidium, bazara hazır məhsullarla çıxmaq üçün istehsalçıların məhsulu birbaşa emal etmələri üçün fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, Prezidium istehsalçıları, pestisidlərin, herbisidlərin və sintetik kimyəvi maddələrin qadağan olunduğunu müəyyən edən istehsal protokolunu imzalayaraq ciddi mədəni təcrübələr barədə razılığa gəliblər.